नेपाल माहुल्या जाति, भाषा, धर्म संस्कृति लिव देश चि । वैरन, पैरन सनो संस्कार संस्कृति य धनी मनि ले । नेपालला लिजु सोङकरोड जनसंख्या त मगर जातीय संख्या मनि माहुल्या ले । मगर जातीरै यामानीन्या धर्म, चाडपर्व र छुत्त ज लेर । ज्या रैक, रेक, सिक होकाई जर्मिक दान्या रितिरिवाज र मनि छुत्त ज लेर । मगर जातीर प्राकृतिक धर्म मानिर । प्रकृतिलै पूजाआजा दुर । सिदे बाव यामी साखापुर्खारालै श्रद्धा आरादुर । चेतैन्या बिसाउना जैर, सिङ य बिरवा लाइर । माघ, नाम्क, घिँवा सगरात, बारभदौ पर्व र मानिर ।
नाम्क पर्व आबो जपजप केहुन्दे ले । गोङ त रथबिरथ सनो बुकी वैर वैनादेलेर । बुम य पलब ख्यानादे नैव । झिम रादे बाव परदेशी र ओल्ज्या र । नाङ्खार नाम ल नाम्क लै चाउस स्वागत दादे मानिन्या होकाई चाउस बिदाबारी दान्या बनै सामाबिमार दुरिज्यार । आउ बेला नाम्क पर्व य ओबारेल तोचोप सरन्या तकरिदे ङाले ।
नाम्क
नाम्क पर्व मगर जाती र मानिदे याहुजु तबो घेप्पा पर्व चि । आउ पर्वलै खास दादे असार १ गतेकाई ५ गतेसम मानिर । कोई पोल साउन १ गते मनि यामानिव रङ्सिय । नाम्क लै मगर खामनीकाई पो अनुसार नाम्क, बल्क, बुल्कु हैदुर । नाम्क लै अज्याकाल खसकरण तादे भूमे, भूम्या लिदे हैदुर । भूम्या संस्कृत भाषाला भूमीनीकाई नेपालीकरण भूमे होकाई मगर खामकरण हैलिक भूम्या ओताव रन्य । आउ पर्वलै नाङरला मीर पारज तबोक दुब्सिदे स्यादे, गाइदे, रेङ्दे राम जैदे मानिसिय । खेपा र ङैत मोलो टकवा टुपी जासिदे, मोलो मखमल य खेव सनो बल्ला य खाडी क्याइसिदे, पुटुका सनो सुत बल्ला य छत्क्या पोसिदे, वाङ ल खोर्चो जादे, छाती क रथबिरथ वै केप्दे, खङ त पैजन् जासिदे दमाई, छेलम सनो सहनाई य ताल त ताना तादे स्यार । मेमा र मनि खेव सनो भे क्वाइसिदे, मखमल य सुर क्वाइसिदे, देङ ल हार जासिदे, पछ्योरा देङ ल जादे, पछ्योरा य नेवोलो उफुर्कालै याकुइ त केउदे ताना ज लागिदे अन्तरला तुङ्सिउ मुर्ला घुमैदे स्यार । नाम्क तबो ताल त तखेप्त ज हजारौं मीर स्यार । खास दादे अठार मगरात क्षेत्र रोल्पा, रुकुम ल मानिसिजु आउ पर्व आर्ख दाङ, बागलुङ, काठमाडौं, पोखरा, अमेरिका, जापान, कोरिया, बेलायत, कतार होकाई जोङ–जोङ रोल्पा, रुकुमला मीर केदे लेर होङ–होङ तपुर्बन ज मानिर ।
नाम्क फुकैन्या
नाम्क पर्ब उहुन्या ङाल जेठ १५ गते नाम्क फुकैन्या ताय । पो अनुसार कोइकोई पोल जेठ १ गते मनि याफुकैव रङ्सिय । नाम्क स्यान्या मुलथाङ्गे मुलथाङ्गेनी र यालुक मद लाङ्दे बार होकाइदा गुर्बा र मदलै साकासक्क जैर । याकुइसै मद ल छिम्दे सक्क गेमी साखापुर्खा पितर र दाइन ताचो, सिम्याभूम्या दाइन ताचो, अँइसीका नाम्क पर्व बनै चाउ गताक, नैमील इउसिन्या खप्सिन्या गमाताक, पार सादे रेङ्दे मानिन्या गताक, छोर्या, लुजा र चोटपटक गमालागिरक, हैलिदे । होकाई यामी बाजागाजारालै हाइदे बाह्रबुकीनि रैसिव चोखो धुप जादे धँवारि र, घ्यामो पोरो धजा पोर । आउ समय क लाक सु–सुय यायन दुर रिम्दा रिम्दाक दुब्सिदे स्यान्या, तबन्या सिउसिर ।
बन बर्जैन्या
असार १ गते छकाल्या प्रकृतिलै पूजाआजा दादे, धुप धवाँर यादे बन बर्जैर । आउलै बन पोन्या मनि हैलेर । सिम्याभूम्या र दाइन गतारक । आउ रिम ल भल पैरा गमाबाक । बनला लिजु पोहनी बस्त र नास गमातारक । मनुख्याय नास गमाताक । अन्न बालीय नास गमाताक हैलिदे पूजाआजा दुर । बन याबर्जैव छ्याम सारो गम पलिन्या माताय । राँथै ल जम हेन्या माताय । बन थर्किन्या स्याव यनर मनि दान्या माताय । बन थर्किके लिखिन् पैरा बाय । प्रकृति ल नादङ्ग बिदङ्ग ताय हैलिन्या बिश्वास ले । आउ परम्परा मनि पार पोल मालिउ दुव । पो अनुसार मानिन्या तरिका र फरक ताउ दुव ।
वै तिन्या
ङादेखिन्ता सेर र त–हप्ता ङादे वै तिन्या याबाजु दि । आर्ख भूम्या उहुन्या नेछा ङाल वै तिन्या नाङ्खारनि गोङदे पलिर । छोकरा मद जैदे, भरे खर्दे मुल थाङ्गे मुल थाङ्गेनीरास बाजागाजा तबे–तबे बार । तरि गोङ त बासिर । उछिन्ता छ्याम सोदे रथबिरथ बुकी वै तिर । सिम्याभूम्या, देवी देउराली सनो प्रकृतिलै पूजा दादे दारधुप यादे उगुबा लिउ बुम सिङ य मुर्ला पलर होकाई ओल्दे अधमरक बासिहुनर । रोल्पा थबाङला र झरवा री हैदान्या पोक बासिहुन् र । यारैव रथबिरथ वैलै थङ्दे बाया हैलिदे रील छिम् र । नाङ्खारनि मनि होकज चनान्या बार । होक तबोक दुब्सिदे थाला तेदे स्यार, रेङर । १ गते छ्याम छकाल्या वै घुर्दे, मुर्ला छेन्दे स्याय स्याय नाङ्खार ल ओलर । नाङ्खार ल हुदे पारनि ङादे पुजारीय उझिम क बार । हुकिन् भूम्या थान लिजुक बादे पूजा दुर । पूजा दादे याखेमोकाई बाजागाजा तब्दे मुर्लालै ङात छेन्दे बैर । मुर्ला य छिन्त न्याहो गीत गाइवन् स्यादे–स्यादे बावन् दुर । मुर्लालै यास्यान्या थाला पोक बैदे तुङर । बाजागाजा तब्न्यार मुर्ला छोक चुसिदे तबर । स्यान्या मीर मुर्ला चारकोना पाङ्कोजोर्न्या माल ग्वाङलिङ तादे स्यार । तिदे यारैव वै मनि पारलै तगोम्फा तगोम्फा भादे आरायुर ।
नामचुन
नामचुन नाङ्खारला उमेरय पार्नि सेर मीलै हैदुर । पूजा यादान्या बेलाक होलै मनि पूजा दान्या पोक बैदे मोदे सुचन् र । होकाई बोका पल्दे झि युर । पो अनुसार आउय उमी मिथक र मनि छुट्ट–छुट्ट लिज्यार । समाज शास्त्री बल बहादुर घर्ती मगर य (२०८१ जेठ २८ गते मगर प्राज्ञिक परिषद सनो नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान य उमी सहकार्यल प्रतिष्ठानला देवकोटा हलल जैसिउ तबो कार्यक्रम ल प्रस्तुत ओजैव कार्यपत्र ) अनुसार थबाङला तबो मिथक ले । धोङ्क–धोङ्क तछा घेपा प्रलय उहुव दि । सर्ग गर्जिदे, घुइरो चलिदे, बनै माचाउ नम ओवाव दि । भैर बौलादे, पैरा तादे थबाङ नाङ्खार ज सिम्दे लाङ्या–लाङ्या ओजैव दि । तपुरबन नाम ज जलजल, थलथल ओताउ दि । मीर छेदे दिपदिप याताउ दि । हो बेलाक थबाङ नाङ्खारला मीर हैलिकेर आव प्रकृतिके बनै माचाउ ज रिसिदैके ऐज मादबिय । नाङ्खार सिम्दे बैरिदुकु । आउ प्रकृति य आबो मीय भोक ज्याउ ओपानो ताखो। मीय भोक याखिन् दबिख्यो सै । हनौ बेलाक नाङ्खारला पार्नि सेर मीय हैलिके दि ङाके आबो रिम्दाका लुप्दे बानाजु सेर्जाव ओस्पा स्याउ मनि ङातानादैके, खा छा ङाबाँचिरिजु दा, ङाके आबो झ्यामोय ओयाल चि ङाबारि, नामचुन चि ङातारि है उलिउ दि । होकाई मीर नौ सेर्जालै उमी चाहाना अनुसार नामचुन जैदे प्रकृतिलै मीय भोक यायुव दि । होकाई नाङ्खार रहिके दि मीर बाँचिकेर दि । हनकाईज नामचुन हैलिन्या उब्जना ओताउ हैलिन्या ले । आर्ख नामचुनरालै टुपी जादे, पगरी पोदे मान सम्मान आरादुर ।
मुलथाङ्गे / मुलथाङ्गेनी
ङादेङा सेर र बाईस ताल बाजा त बाईस चाला यास्याजु दि । हो चाला र आर्ख मादे बानाज्या । रोल्पा थबाङला बुद्धिजीवी अमीत घर्ती मगर य हैउलिउ अनुसार रोल्पा थबाङ ल उठाउनी चाला, खर्गै कोन्या चाला, बाच्छा पेन्या चाला, पल्टाउन्या चाला, धल्कनी चाला, सप्काउन्या चाला, साङ्गलबाते चाला, खोर्चो चाला, एकस्रे बटुवा, दोस्रे बटुवा चाला जैदे ९ गोटा चाला स्यार । नौ चाला ज्युङ ल छुट्ट–छुट्ट उप चालार मनि तार । हनौ पार चाला सन्न्या खेपा मेमाराललै ज मुलथाङ्गे / मुलथाङ्गेनी हैआरादुर । होरालै गुर्बा आरामानिर । स्यान्या बेलाक खेपा र याङा त मुलथाङ्गे स्याय । मेमार याङा त मुलथाङ्गेनी स्याय ।
केउसिदे जोन्या
बाद्दे दादे जोन्या चलन पार्दे मालिव दुव । खास दादे आउ थबाङ ल ले । गोङनिकाई वै तिदे झरवा रीकाई ङादे याहुक थबाङ नाङ्खार जपजप केहुन्या बेलाक गोबाङ हैदान्या तबो पो ले । हो पोकाई खेपा मेमा जुरी–जुरी याकुइ केउसिदे जोनार । कोई ङादे ज गिन् जोनान्या है हैलिदे पाङ्सिव तार । कोई यामन लागिउ धापा धामीस कुई केउदे जोनार । कोई ज्या रे मनि केउसिदे जोनार । जो जुरी ङादे नाङ्खार केर होरालै पहिला, दोसरा, तिसरा जैदे पुरस्कार आरायुर ।
कटवाल बिनिन्या
नाम्क छ्याम वै रैदे मुर्ला पल्दे याकेहुनो छिन्नी नाङ्खार ल कटवाल बिनिर । हो छ्याम समय ओमाताखिन् उछिन्ताछ्याम जैर । नाङ्खार ल झाराकारा, बेथबाहुर, कचरी, बैठक सनो सिवमाव ओतासिक नाङ्खार ला पार मीरालै स्वर बैदान्याय, किन्या ज्युङनी कटवाल चाहिय । आर्ख–आर्ख प्रबिधिय अकारण आउ चलन तके मानादे ले । सारो कटवाल बिनिदे होलै ओङै त पगरी पोदे मान सम्मान दुर होस ज ´नामचुन` नाङ्खार ला पारनी सेर मी होलै मनि सम्मान दुर । अरु सेर मीरालै मनि सम्मान् आरादुर । होकाई कटवाल लै यायप्त घुर्दे उझिम क बैर ।
न्याहो गीत
नाम्क स्याक गाइन्या गीतलै न्याहो गीत हैदुर । तबो य ङादेङा शब्द र लय जादे हैले होकाई छिन्नी पारय ज बोलोङ-बोलोङ न्याहो हैलेर । न्याहो गीत मनुख्याय सभ्यता बारेल गाइर । खास दादे मगर जातीय उमी सभ्यता य बारेल गाइर । वर्तमान समय बारे सनो नाम्क असेउन्या बेलाक अँइसीका नाम्क पर्व सादे रेङ्दे बाके गेमासिखिन् फर्नि आबेला फरि साव रेङ्व गिदुया कोइ गिसिखिन् आउ समय साल लै गेचेतैया हैलिदे गाइर ।
नाम्क लङ्न्या
असार १ गतेकाई ५ गते सम् स्यार । कोइकोई पोल ३ गते सम् याज स्यार । हो छिन्नी कोई मीर ङा समाज य कोष ल आल्याखा रुप्या जादे नाम्कलै ङालङरी आल्याखा दिन नाम्क स्याव परिके हैलिदे यालङ्किन् अरु नेछा सोङछा मनि नाम्क त नोकोबाङ्ग्या स्यार । हितौ ज रामरंग दुर ।
मुर्ला थकानिन्या
स्यादे, गाइदे, रेङ्दे नाम्क पर्व असेउव छ्याम मुर्ला थकानिन्या बार । याथाला पोलाई मुर्लालै बोदे छेन् र होकाई मुल थाङ्गे र याझिम्क कि नाम्क य बारेल सन्या नाङ्खारला सेर मीर याझिम्क गाजाबाजा स स्याय–स्याय न्याहो गीत गाइय–गाइय थकानिना र । झिम्क बादे मुर्लालै धुप जादे सयारि र । कोइकोई पोल बाजागाजा तबो सन्न्या यागुर्बा र याझिम्क मनि थकानिना र । ऐजैदे नाम्क पर्व सेउय ।
आउ लेख पार यौव माङ्क खातालखोतल दान्या ताखिन् नाम्क ज्युँङला नाकुनाबिकुना ल माहुल्या चिज र मोसिउ लिज्यार । दवलस खिमो यन गिदुया, सरो यन गिदुया, परिउ यन गिदुया है कि ।
०००